فرآيند ترجمه – بخش پنجم

ما بار ديگر در اينجا مدل 8 بخشي توروپ (Torop ) را با تغييراتي اندك در شکل آن و افزودن اعدادي مطابق با توضيح هر كدام از انواع ترجمه فیلم ميxadآوريم. نخستين تمايز در اين مدل ميان رمزگذاري مجدد (recoding ) و تعویض جا (transposition ) است كه، به خواننده يادآور ميxadشويم، این تمایز ميان انتقال سطح بيان (رمزگذاري مجدد) و انتقال سطح محتوا (تعویض جا) وجود دارد. در اين درس ما به ترجمهxadي تعویض جا ميxadپردازيم. در درس گذشته به 4 نوع از ترجمهxadي رمزگذاري مجدد پرداختيم. ترجمه تخصصی

اين گروه، شامل انواعي از ترجمه مقاله فارسی است كه در آنها محتوا آنقدر مهم تلقي ميxadشود، كه مترجم آن را در رأس كار قرار ميxadدهد، و حتي زماني كه لازم باشد، آن را بر شكل (form ) هم برتري ميxadدهد. نخستين گونهxadاي كه قصد داريم به آن بپردازيم تعویض جای تحليلي با محوريت عنصر غالب (dominant-oriented analytic transposition ) است كه توروپ آن را تعريف ميxadكند به:

5. ترجمهxadي موضوعي (thematic translation ). سطح بيان (expression plane ) (نگاه كنيد به درس 21) در اين نوع ترجمه تحت لوا و مطيع سطح محتوا (content plane ) است. شكل و صورت (form ) متن فدای جامعیت محتوا ميxadشود. مترجم اين روال را به منظور آسان ساختن پذيرش متن از سوي خواننده انتخاب ميxadكند.

با اين وجود بايد به اين حقيقت توجه داشته باشيم كه [بوسیله ترجمه،] دسترسي به محتواي متن پيشين براي خواننده آسانتر است، اما [در عین حال] او از داشتن فرصت ديدن شكل متن محروم ميxadگردد. بنابراين، ما نبايد بر اين نكته كه اين نوع از ترجمه انگلیسی به فارسی «به خواننده نزديكتر است» بیش از حد تأکید دهيم. اين نوع ترجمه، روايتي سادهxadتر، و آسانxadخوانتر [از متن پیشین] است كه به همين دليل، همهxadي ويژگيxadهاي شكلي متن پيشين را ندارد. درك محتواي معنايي متن به بهترين شكل ممكن از راه استفاده از شكلxadها و صوزتxadهاي ساده تر به دست ميxadآيد. براي مثال اگر متن اصلي [(متن پیشین)]، يك شعر باشد كه وزن (meter ) و سجع (rhythm ) و شكل قافيهxadي آن كاملاً مشخص باشد، ترجمهxadي موضوعي آن ميxadتواند از نوع شعر آزاد و بدون سجع و قافيه (verslibre ) باشد، كه در آن همهxadي ساختارهاي شكلي متن پيشين محو ميxadگردند.

در ادامه بررسي مدل توروپ، به تعویض جای تحليلي مستقل (autonomous analytic transpositional ) ميxadرسيم، يعني گونهxadاي تعویض جاي تحليلي كه در آن عنصر غالب (در اينجا، محتوا) به طور کامل مورد تأكيد است، تا جايي كه كاملاً شكل و صورت در انزوا فرو ميxadروند. اينگونه ترجمه فیلم را

6. ترجمه توصيفي (descriptive translation ) ميxadناميم. همانند تمام انواع ترجمهxadهاي مستقل،حضور و غلبهxadي عنصر غالب [در این نوع ترجمه] مورد تأكيد زياد است، و امكان ترجمهxadي تمام متن، به لحاظ عقلاني انكار ميxadشود. ممكن است تصور شود كه اين گونه ترجمه به ندرت رخ ميxadدهد، اما به عكس، در برخي فرهنگها بسيار رايج است.

نمونهxadاي از اين نوع ترجمه را ميxadتوان ترجمه متني منظوم (در غالب مصرع و بيت) به يك متن پسين (metatext ) كه نثر است، دانست. رويكردي كه ما حتي در ترجمهxadي موضوعي ديديم (عبور از قافيه به شعر آزاد و بدون سجع و قافيه) [در اینجا] به بالاترين حد خود ديده ميxadشود، و متن از [قالب] بيت و مصرع به نثر تبديل ميxadشود.

اجازه دهيد كه اكنون به بررسي تعویض جای تلفيقي با محوريت عنصر غالب (dominant-oriented synthetic transposition ) بپردازيم، كه در آن كانون توجه را از متن پسین (تلفیق) قرار داده ایم و آن را از پيشين (تحليل) گرفتهxadایم، حتي اگر عنصر غالب تعویض جا (يعني سطح محتوا) در چارچوبي نسبي جابجا شود، و ساير سطوح، زیرین تصور شوند. اينگونه ترجمه را

7. ترجمه بياني (پذيرشي [1] ) (expressive ) ميxadناميم. اينگونه ترجمه را اينگونه ميxadتوان شناخت كه در نیّات مترجم، عنصر غالب متن پسين با حالت بياني (expressiveness ) متن پسين بر هم منطبق باشند. مترجم واكنش معمول خواننده مفروض متن پيشين را مفروض ميxadگيرد و با در نظر گرفتن اين واكنش مفروض، متني را توليد ميxadكند كه دست كم به لحاظ نظري، هدفش برانگیختن همان گونه واكنش در خوانندxadي مفروض متن پسين است، که در خواننده مفروض متن پیشین بوجود میxadآمد. نظريهxadxadي موجود در پس اين رويكرد را «برابری پويا» (dynamic equivalence ) ميxadنامند؛ اين نظريه عمدتاً از سوي اِگِن نيدا (Eugene Nida ) مطرح شده است. [2]

اجازه دهيد كه در پايان، آخرين نوع ترجمه را بررسيم یعنی تعویض جای تلفيقي مستقل (autonomous synthetic transposition )،كه گونهxadاي از ترجمهxadي آزاد محتواي متن پيشين در شكلي (form ) است كه به شکلی دلبخواه از سوي مترجم انتخاب شده است. اين نوع ترجمه را

8. ترجمه آزاد ميxadنامند، و از ميان ترجمهxadهايي كه در مدل توروپ بررسي كرديم، آن موردي است كه در آن متني توليد ميxadشود كه بيشترين تفاوت را نسبت به متن پيشين دارد. اين كار در واقع «ترجمه» به آن معناي رايجي كه ما از آن در ذهن داريم، نيست؛ ما آن را گونهxadاي باز توليد ميxadناميم، شبيه آثاري كه معمولاً اينگونه ناميده ميxadشوند: «برداشتي آزاد از»، يا «با الهام از».

شايد بتوان ترجمهxadی جانستون از رمان منظوم پوشكين (Pushkin ) با عنوان اِگن آنگين (Eugene Onegin ) را که در سال 1977 منتشر شد را نمونهxadاي از تعویض جای تلفيقي مستقل دانست، به خصوص زماني كه آن را با ترجمهxadی دقيقتر ولاديمير نابوكوف (Vladimir Nabókov ) كه در سال 1964 منتشر شده، مقايسه كرد:

If only Lensky'd known the buing	If he had known what wound
wound that had seared my Tanya's hear!	bued my Tatiana's heart
If Tanya'd had the chance of leaing	If Tatiana had been aware,
that Lensky and Eugene, apart,	if she could have known
would settle, on the morrow moing,	that Lenski and Eugene tomorrow
for which of them the tomb was yawning,	were to compete for the tomb's shelter,
perhaps her love could in the end	ah, possibly her love
have reunited friend to friend!	might have conjoined the friends again!
But, even by accident, her passion	But even by chance that passion
was undiscovered to that day.	no one had yet discovered.
Onegin had no word to say;	Onegin about everything was silent;
Tatyana pined in secret fashion:	Tatiana pined away in secret;
of the whole world, her nurse alone,	alone the nurse might have known -
if not slow-witted, might have known.[3]	but then she was slow-witted. [4]

در اينجا آوانگاري متن اصلي را ميxadآوريم:

"Kogda b on znal, kakaja rana / Moej Tat´jany serdce zhgla! / Kogda by vedala Tat´jana, / Kogda by znat´ ona mogla, / CHto zavtra Lenskij I Evgenij / Zasporjat o mogil´noj seni; / Ah, mozhet byt´, eë ljubov´ / Druzej soedinila vnov´! / No ètoy strasti I sluchajno / eshchë nikto ne otkry-val. / Onegin obo vsëm molchal; / Tat´jana iznyvala tajno; / Odna by nanja znat´ mogla, / Da nedogadliva byla".

همانگونه كه به راحتي، حتي بدون دانستن زبان روسي، میxadتوان دریافت، محتواي ترجمهxadی موجود در ستون راست، با محتواي ستون چپ كاملاً متفاوت است. نیّت مترجم براي شعرگون كردن ترجمه، كاملاً ملموس است، و نتيجهxadي كار، يك شعر همراه قافيه و سجع است كه ويژگيxadهاي محتوايي و شكلي متفاوتي نسبت به متن پيشين دارد.

ما هشت گونهxadي نظري از واقعیت بخشی به فرآيند ترجمه در مدل توروپ را بررسي كرديم. اين انواع بر پايه سه معيار اصلي از يكديگر متمايز ميxadشوند:

* رمزگذاري مجدد/تعویض جا، يعني تبديل تمايز ميان ترجمهxadي سطح بيان (رمزگذاري مجدد) كه بر عناصر شكلي تأكيد ميxadكند، و ترجمهxadي سطح محتوا (تعویض جا).

* تحليل/تلفيق، يعني تمايز ميان بخشي از ترجمه كه بر خوانشها/تفسیرهای مترجم از متن پيشين متمركز است (تحليل) و تجسم متن بالقوه در جهت واقعیت بخشی به آن در قالب متن پسين (تلفيق).

* عنصر غالب/عنصر مستقل، اين مورد شايد مشكلxadترين گونهxadي تمايز باشد، چرا كه واژهxadي «مستقل» ميxadتواند موجب شود كه فرد به چيزي بسيار دورتر از متن پيشين بيانديشد. در واقع، ترجمهxadي با محوريت عنصر غالب هم گونهxadای ترجمه مستقل حساب میxadشود حتي با همهxadي سلسله مراتب عناصر غالب زيرين خود، همانگونه كه در ديدگاه اصلي ياكوبسن نيز همين بود، در حالي كه آن نوع از ترجمه كه توروپ آن را «مستقل» ميxadخواند، تشدید فوق العاده مفهوم «عنصر غالب» است: عنصر غالب تبدیل به عنصر مطلق در کنترل جاودانه بودن متن میxadشود، كه به صورت دلخواه به منظور برجسته ساختن آن عنصر غالب دست خوش تغییر میxadگردد.

Bibliographical references

NIDA E. A., TABER C. The Theory and Practice of Translation. Leiden 1969.

PUSHKIN A. Eugene Onegin. A novel in verse. Edited by Vladimir Nabókov, Princeton, Princeton University Press, 1990 (first edition: 1964), ISBN 0-691-01905-3.

PUSHKIN A. Eugene Onegin. translated by Charles Johnston with an introduction by John Bayley, London, Penguin, 1977, ISBN 0-14-044394-0.

منبع

بهترین اینفوگرافی­ ها چه ویژگی­هایی دارند؟...